10/08/2026 | Yazar: Defne Güzel
“Yeniden Düşün, Yeniden İnşa Et, Yüksel” sloganıyla toplanan zirve; küresel ölçekte derinleşen fon kısıntıları, muhafazakar baskılar ile toplumsal cinsiyet ve LGBTİ+ karşıtı politikaların gölgesinde tarihi bir hak arayışına ve dayanışmaya sahne oldu.
Uluslararası AIDS Topluluğu (IAS) tarafından düzenlenen ve küresel HIV/AIDS mücadelesinin en büyük buluşması kabul edilen 26. Uluslararası AIDS Konferansı (AIDS 2026), Brezilya’nın Rio de Janeiro kentindeki Riocentro Konferans Merkezi’nde ve çevrimiçi katılım imkanlarıyla 26-31 Temmuz tarihleri arasında yapıldı.
"Rethink. Rebuild. Rise." (Yeniden Düşün, Yeniden İnşa Et, Yüksel) sloganıyla toplanan zirve; küresel ölçekte derinleşen fon kısıntıları, muhafazakar baskılar ile toplumsal cinsiyet ve LGBTİ+ karşıtı politikaların gölgesinde tarihi bir hak arayışına ve dayanışmaya sahne oldu. Türkiye’den Pozitif Alan ve Pozitif Dayanışma aktivistlerinin de katıldığı konferansta 150’den fazla oturum, 2 bin 400’ü aşkın bildiri ve Global Village (Küresel Köy) bünyesindeki 220’yi aşkın topluluk etkinliğiyle; bilimsel gelişmeler sadece tıbbi boyutuyla değil, insan hakları, topluluk temelli çalışmalar, topluluk liderliği ve adalet zemininde masaya yatırıldı.
Kilit topluluklar hedefte
Konferansın dikkat çeken gündem maddelerinden biri, cinsel sağlık ve üreme sağlığı, toplumsal cinsiyet eşitliği ve HIV/AIDS alanında son birkaç yılda yaşanan devlet yatırımları ile hibelerdeki dramatik düşüş ve ABD yönetiminin USAID programlarını aniden sonlandırmasının sahada yarattığı yıkıcı sonuçlar oldu. Konferansta sunulan araştırmalar ve yayımlanan raporlar, finansal kısıtların en çok LGBTİ+’lar, kadınlar, seks işçileri, yoksullar, göçmenler ve mülteciler gibi kilit toplulukları etkilediğini somut verilerle kanıtladı:
- PEPFAR kapsamında 46 ülkede yürütülen Pulse araştırması, fon ve politika değişiklikleri nedeniyle çoğunluğu Afrika bölgesinde yer alan 1.700’den fazla kliniğin ve hizmet noktasının kapandığını ortaya koydu.
- Orta, Doğu, Güney ve Batı Afrika genelinde Temas Öncesi Profilaksi (PrEP) başlatma oranları %31 ila %64 azalırken, prezervatif dağıtımı %50’den fazla düştü. Nijerya’da kilit topluluklara yönelik önleme hizmetleri %50,5 oranında geriledi, PrEP kullanımı ise %83 oranında çöktü.
- KFF (Kaiser Family Foundation) ve UNAIDS ortak raporu, hükümet donör fonlarının %25 oranında düştüğünü gösterdi. UNAIDS Genel Müdürü Winnie Byanyima, "Uluslararası yardımlara bağımlılık dönemi sona erdi" diyerek, küresel güney ülkelerinin sağlık ve toplumsal refaha yatırım yapabilmesi için borç yapılandırması ve kamusal finansman dönüşümünün şart olduğunu vurguladı.
“Erişimi olmayan inovasyon bir adaletsizliktir”
Konferans boyunca artan muhafazakarlık, LGBTİ+ karşıtı yasalar ve kriminalizasyonun halk sağlığını nasıl doğrudan tehdit ettiği raporlarla belgelendi:
- Uganda’daki Nefret Yasasının Bilançosu: Uganda'da 2023 yılında yürürlüğe giren "Eşcinsellik Karşıtı Yasa" ve ardından gelen yabancı hibeleri ceza kanunu kapsamına alan düzenlemelerin etkilerini inceleyen araştırma; gey ve biseksüel erkekler arasında orta ve şiddetli depresyon oranının %31'den %44'e, intihar düşüncesinin ise %15'ten %24'e yükseldiğini ortaya koydu.
- Polis Şiddeti ve Kriminalizasyon: Latin Amerika genelinde yürütülen bölgesel bir çalışma, madde kullanımını cezalandırıcı politikaları ve polis baskısının HIV tedavisini doğrudan kestiğini gösterdi. Katılımcıların %52’si tedavilerini aksatan keyfi gözaltılara maruz kaldığını bildirirken, bu süreçte en çok taciz edilen ve engellenen grubun trans ve non-binary topluluklar olduğu vurgulandı.
- Brezilya Sağlık Bakanı’ndan Tarihi Çıkış: Brezilya Sağlık Bakanı Alexandre Padilha, uzun etkili cabotegraviri kamu sağlık sistemine (SUS) entegre edeceklerini açıklarken, tıp dünyasında heyecan yaratan yılda iki kez uygulanan enjekte edilebilir Lenacapavir’in yüksek maliyetlerine tepki gösterdi. PURPOSE 2 klinik araştırmasına ev sahipliği yapan Brezilya’nın dahi bu ilaca uygun fiyata erişememesini eleştiren Padilha, zirveye damga vuran şu ifadeleri kullandı:
“Erişimi olmayan bir inovasyon, inovasyon değildir; açıkça bir adaletsizliktir.”
LGBTİ+ kesişiminde öne çıkan oturumlar ve aktörler
IAS Başkanı Dr. Beatriz Grinsztejn ve konferans eş başkanlarının açılışını yaptığı oturumlarda, trans ve kuir odaklı sağlık hizmetlerinin lüks değil, temel bir insan hakkı olduğu kaydedildi.
Trans eşitliği, hormon tedavisi ve bütüncül sağlık
Küresel Trans Eşitliği Ağı (GATE) ve yerel trans örgütlerinin söz aldığı panellerde, trans kadınların ve trans erkeklerin karşılaştığı sistemik transfobi tartışıldı. Trans aktivistler, HIV önleme ve tedavi hizmetlerinin, cinsiyet uyum ve hormon süreçleriyle entegre şekilde tek çatı altında sunulmasını talep etti. Transların sadece "yüksek riskli grup" olarak nesneleştirilmesine karşı çıkılarak, karar mekanizmalarında özne olarak aktif katılımlarının gerekliliğinin altı çizildi.
Topluluk odaklı izleme ve göçmen eşitliği
Geleneksel sağlık sistemlerinin ulaşamadığı ya da dışladığı gruplara toplulukların nasıl ulaştığı Kolombiya, Lesotho ve Nijerya örnekleriyle sunuldu. Kolombiya’da Venezüellalı trans göçmenlere yönelik yürütülen akran rehberliği ve hukuki destek programlarının; ayrımcılık ve sigortasızlığa rağmen erken teşhis ve viral yük baskılamada başarı sağladığı gösterildi.
Kesişimsel feminist yaklaşımlar: Irk, sınıf ve toplumsal cinsiyet
Şili Üniversitesi’nden Dr. Claudia Cortes’in de yer aldığı oturumlarda ırkçılık, yoksulluk ve LGBTİ+ karşıtlığının çakıştığı alanlarda yaşanan katmanlı ayrımcılıklar masaya yatırıldı. Özellikle siyah ve yerli LGBTİ+’ların biyomedikal koruyucu araçlara (PrEP/PEP) erişimindeki sınıfsal uçurumlar verilerle paylaşıldı.
Rio’dan çıkan mesaj: Nefret söylemine ve hak gasplarına karşı özne dayanışması
AIDS 2026, tıp dünyasının teknik başarılarının ötesinde, yükselen sağ ve LGBTİ+ karşıtı politikalara karşı küresel bir direniş beyanıyla sona erdi. Türkiye dahil olmak üzere dünyanın pek çok yerinde baskı, nefret söylemi ve damgalamayla mücadele eden hak savunucularına Rio’dan güçlü bir mesaj gönderildi:
“Cinsiyet kimliğini ve cinsel yönelimi özgürleştiren, damgalamayı ortadan kaldıran, trans uyum süreçlerini kapsayan ve insan haklarını merkeze alan kamusal bir sağlık sistemi inşa edilmeden HIV salgınını sona erdirmek mümkün değildir.”
Etiketler: insan hakları, kadın, medya, kültür sanat, yaşam, sağlık, siyaset, dünyadan, hiv, trans, lgbti, lezbiyen, gey, biseksüel, interseks
